با آغاز سال تحصیلی جدید، زنگ مدرسه نوید فصل تازه‌ای از یادگیری و امید برای خانواده‌ها و فرزندانشان و همچنین یادآور مسئولیت بیشتر برای پلیس در تأمین امنیت و آرامش آنهاست. اما امنیت دانش‌آموزان را نمی‌توان صرفاً در تأمین امنیت فیزیکی خلاصه کرد؛ آرامش روانی، پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی، آموزش رفتار صحیح در فضای مجازی و توجه به نیازهای عاطفی و اجتماعی نیز بخش مهمی از مفهوم امنیت است. شایان ذکر است داده‌های حاصل از اجرای طرح نماد و غربالگری‌های روانی- اجتماعی نشان می‌دهد دانش‌آموزان با ۱۱ آسیب مختلف درگیرند و بعضی از آن‌ها هم‌زمان، درگیر چند آسیب هستند؛ این آسیب‌ها طیف گسترده‌ای از افت امید و تاب‌آوری تا رفتارهای پرخطر و گرایش به اعتیاد را در برمی‌گیرد. بر اساس گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس از نظر آسیب‌های اجتماعی، یک درصد از دانش‌آموزان در وضعیت فوریت، ۵ تا ۷ درصد در وضعیت پرخطر و ۱۸ تا ۳۰ درصد در مرحله خطر قرار دارند. علاوه بر این، بخشی از آسیب‌های اجتماعی نوپدید در دانش‌آموزان، در سطح مناسبات عاطفی روزمره شکل می‌گیرد. گزارش مشاوران مدارس نشان می‌دهد تمایل به خودآسیب‌رسانی و رفتارهای پرخطر در بستری از خلاء عاطفی و شکاف میان «آنچه باید باشد» و «آنچه در فضای مجازی نمایش داده می‌شود»، شکل می‌گیرد. این تصویر پیچیده نشان می‌دهد که مقابله با آسیب‌های اجتماعی در مدارس، نیازمند رویکردی چندبعدی است که در آن پلیس می‌تواند به‌عنوان یکی از شرکای کلیدی، ایفای نقش کند. رویکرد نوین پلیس در قبال مدارس، بر پیشگیری و آموزش متمرکز است. تجربه‌های موفق سال‌های گذشته نیز نشان داده که حضور پلیس در مدرسه، اگر با رویکرد پیشگیرانه، آموزشی و تربیتی همراه باشد، نه‌تنها امنیت روانی و اجتماعی دانش‌آموزان را تقویت می‌کند، بلکه مانعی مؤثر در برابر نفوذ آسیب‌هایی همچون: خشونت، اعتیاد، تهدیدات سایبری و بزهکاری است. این رویکرد در بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته نیز سابقه دارد؛ در ایالات متحده، کانادا، آلمان و ژاپن، نیروهای آموزش‌دیده پلیس با عنوان «افسر منابع مدرسه»، در تعامل تنگاتنگ با معلمان، مشاوران و خانواده‌ها فعالیت می‌کنند تا مهارت‌های زندگی، خودمراقبتی، تاب‌آوری اجتماعی و پیشگیری از جرم را به دانش‌آموزان بیاموزند. در اردیبهشت ۱۴۰۴، تفاهم‌نامه‌ای میان فرماندهی انتظامی کل کشور و وزارت آموزش و پرورش به امضاء رسید که هدف اصلی آن، افزایش احساس امنیت دانش‌آموزان و پیشگیری از انواع آسیب‌های اجتماعی در مدارس کشور است. مفاد اصلی این تفاهم‌نامه نشان‌دهنده رویکردی فرهنگی و آموزشی است که می‌توان به مشارکت در برگزاری نمایشگاه‌ها و جشنواره‌های فرهنگی، برگزاری همایش‌های علمی برای مدیران و معلمان، آموزش فرهنگ ترافیک و شناخت آسیب‌های حوزه مواد مخدر، آموزش آسیب‌ها و مخاطرات فضای مجازی، ایمن‌سازی محیط پیرامونی مراکز آموزشی و فراهم کردن شرایط بازدید حضوری دانش‌آموزان از اماکن پلیس برای مهارت‌افزایی اشاره کرد. علاوه بر تفاهم‌نامه مذکور، طرح «نماد» (نظام مراقبت اجتماعی دانش‌آموزان) با همکاری پلیس و سایر دستگاه‌ها اجرا می‌شود. تمایز اساسی این طرح با تفاهم‌نامه قبلی، در تشخیص و مداخله زودهنگام و همکاری دستگاه‌های مرتبط در تغییرات رفتاری، هیجانی و افت تحصیلی دانش‌آموزان است. در این چارچوب، معلمان به عنوان ناظران آگاه، تغییرات رفتاری دانش‌آموزان مانند: انزوا، پرخاشگری، افت ناگهانی نمرات و رفتارهای پرخطر را رصد می‌کنند. همچنین در این مدل، محتواهای آموزشی متناسب با سن و جنس دانش‌آموزان اعم از آموزش پیشگیری از اعتیاد، کنترل خشم، آشنایی با مسائل راهنمایی و رانندگی و فضای مجازی طراحی می‌شود.
اما با وجود اهداف آموزشی و پیشگیرانه، تفاهم‌نامه میان پلیس و آموزش و پرورش واکنش‌های متفاوتی را در رسانه‌ها و فضای مجازی برانگیخته است. برخی با برچسب «نفوذ امنیتی» به این همکاری می‌نگرند و آن را نشانه‌ای از میل به کنترل‌گری در فضای مدارس می‌دانند. این نگرانی‌ها در حالی مطرح می‌شود که تجربه‌های جهانی و تجربه‌های داخلی نشان داده است که حضور پلیس با رویکرد آموزشی و تربیتی، نه‌تنها امنیت روانی دانش‌آموزان را تقویت می‌کند، بلکه مانعی مؤثر در برابر نفوذ آسیب‌هاست. با این حال، موفقیت این همکاری به چند عامل کلیدی بستگی دارد: نخست: حفظ تعادل میان امنیت و آزادی در فضای مدرسه؛ دوم: آموزش تخصصی نیروهای پلیس برای تعامل با کودکان و نوجوانان و سوم: شفافیت در اهداف و اقدامات؛ به گونه‌ای که خانواده‌ها و معلمان احساس کنند که مدرسه به جای فضایی نظامی‌گونه به محیطی امن‌، آرام و حمایتی تبدیل شده است.

منتشر شده در شماره ۲۱۱ نشریه روشنفکری – ۱۱ مهرماه ۱۴۰۵