به گزارش کنارصندل، بخش اسفندقه در شهرستان جیرفت، نگین پنهان جنوب کرمان، میراثی چندصدساله را در دل خود جای داده که نه تنها نماد هویت و اصالت این خطه است، بلکه می‌تواند کلید تحول اقتصادی منطقه باشد: قالی گل سرخ. هنری که سال ۱۳۹۸ در فهرست آثار ملی به ثبت رسید و این روزها زمزمه‌های ثبت جهانی آن شنیده می‌شود، اما واقعیتِ میدان چیز دیگری است. نسل بافندگان این هنر اصیل به دلیل بی‌مهری و عدم حمایت جدی مسئولان، یکی پس از دیگری از صحنه روزگار محو می‌شوند.

ظرفیتی که دنیا تشنه آن است

قالی گل سرخ اسفندقه تنها یک دست‌بافته نیست؛ روایتگر فرهنگ، تاریخ و سبک زندگی مردمانی است که با دل و جان، رنگ‌های طبیعی و نقوش گیاهی را بر تار و پود می‌نشانند . این قالی با ویژگی‌های منحصر به فردش از جمله ۱۰ تا ۱۲ رنگ گیاهی و شیوه بافت سینه‌به‌سینه، ظرفیت آن را دارد که به عنوان یکی از محصولات شاخص صنایع‌دستی ایران در بازارهای بین‌المللی بدرخشد . فرماندار جیرفت نیز تأکید کرده که این هنر شایسته معرفی در بازارهای جهانی است و می‌تواند به عنوان نماد اصالت منطقه معرفی شود .

آمارها نیز این ظرفیت را تأیید می‌کنند. بیش از ۵۰۰ قالیباف در این بخش شناسایی شده‌اند، هرچند در حال حاضر تنها ۷۰ نفر به صورت فعال مشغول به کار هستند . همین آمار نشان می‌دهد که اگر حمایت لازم وجود داشته باشد، می‌توان زنجیره ارزش کاملی از تولید تا صادرات را در این منطقه شکل داد؛ زنجیره‌ای که به گفته کارشناسان، می‌تواند اقتصاد بخش اسفندقه را که امروز بیشتر بر معدن و کشاورزی متکی است، متحول کند .

نسل بافندگان؛ حلقه گمشده در زنجیره احیا

اما پشت این آمار و ارقام، فاجعه‌ای انسانی در حال وقوع است. در میان بافندگان فعلی، مسن‌ترین آنها ۸۰ سال و جوان‌ترین ۹ سال سن دارد . این ترکیب سنی هشداردهنده نشان می‌دهد که نسل میانسال و جوان که باید بار اصلی احیای این هنر را بر دوش بکشند، یا به کل از میدان خارج شده‌اند یا انگیزه‌ای برای ادامه ندارند. گزارش‌های میدانی از سال‌ها پیش نیز حاکی از آن بود که به دلیل مشکلات بازار فروش و عدم استقبال نسل جوان، این هنر با خطر جدی انقراض مواجه شده است .

بافندگان اسفندقه سال‌هاست که با حداقل امکانات کار می‌کنند. آن‌ها شاهکار هنری خود را به بهایی ناچیز به دلالان می‌فروشند تا شکم خانواده را سیر کنند، در حالی که سود اصلی نصیب واسطه‌ها می‌شود . نبود بیمه، تسهیلات کم‌بهره و تضمین خرید، باعث شده تا بسیاری از زنان و دختران این منطقه که ستون‌های اصلی این هنر هستند، دار قالی را کنار بگذارند و به مشاغل کمرشکن دیگر روی آورند.

مسئولانی که در حرف ماندند

در سال‌های اخیر، جشنواره‌ها و همایش‌های متعددی برای بزرگداشت قالی گل سرخ برگزار شده است. در نخستین جشنواره که خردادماه امسال برگزار شد، مسئولان استانی و شهرستانی وعده‌های متعددی دادند: از اختصاص سهمیه بیمه ویژه قالیبافان و پرداخت تسهیلات درآمدزا گرفته تا تلاش برای ثبت جهانی . مدیرکل امور روستایی استانداری کرمان حتی تأکید کرد که «گنج اصلی اسفندقه معدن و پسته نیست، بلکه مردمان سختکوشی هستند که فرش گل سرخ را می‌بافند» .

اما بافندگان اسفندقه این وعده‌ها را شنیده‌اند و تجربه تلخ سال‌های گذشته را دارند. تاریخ این منطقه نشان می‌دهد که طرح‌های احیا و ثبت ملی سال‌ها در گیر و دار بوروکراسی و کمکاری دستگاه‌های اجرایی گرفتار بوده است . در دهه ۷۰ و ۸۰ نیز ضعف مدیریتی و بی‌توجهی به اقتصاد هنرمندان، این هنر را به حاشیه رانده بود . اکنون این پرسش جدی مطرح است: چه تضمینی وجود دارد که وعده‌های امروز نیز مانند گذشته در پیچ و خم ادارات مدفون نشود؟

احیای قالی، تنها راه نجات اقتصاد اسفندقه

واقعیت این است که اسفندقه با وجود برخورداری از معادن غنی و خاک حاصلخیز، نتوانسته است توسعه متوازنی را تجربه کند. درآمدهای معدنی اغلب نصیب شرکت‌های بزرگ می‌شود و اشتغال پایدار روستایی را تضمین نمی‌کند. اما قالی گل سرخ، اگر واقعاً مورد حمایت قرار گیرد، می‌تواند هزاران خانوار روستایی را به طور مستقیم و غیرمستقیم صاحب درآمد کند. این هنر نیازمند سرمایه‌گذاری کلان نیست؛ نیازمند عزم جدی برای ساماندهی بازار، حذف واسطه‌های غیرضروری، تأمین مواد اولیه با قیمت مناسب و ایجاد برند بین‌المللی است.

مسئولان باید بدانند که ثبت جهانی قالی گل سرخ بدون داشتن بافندگان فعال و بدون ایجاد انگیزه اقتصادی برای نسل جوان، تنها یک عنوان تشریفاتی خواهد بود. اگر روند فعلی ادامه یابد، چند سال دیگر شاید قالی گل سرخ تنها در موزه‌ها و عکس‌های قدیمی یافت شود. آن روز، مسئولان نمی‌توانند پاسخگوی از دست رفتن میراثی باشند که به گفته خودشان، «نماد عشق، هنر و هویت» مردمان اسفندقه است .